دست سلسله جابرى اعراب به ايران و اتحاد با ايران عليه عثمانيان و كمك به دولت ايران در سركوبى شورش قبيله بلوچى در مكران قول مساعد دادند « 1 » . يكى از نخستين اروپائيانى كه جزئيات تصرف هرمز را گزارش كرده دوارته باربوسا ( Duarte Barbosa ) است كه احتمالا ناظر واقعه بوده است « 2 » . آلبوكرك پس از انعقاد قرارداد سفير خود فرنائوگومس دولموس را با هدايائى دوچندان كه از شاه دريافت كرده بود « 3 » ، همراه سفير شاه اسماعيل گسيل داشت و سپس راهى درياى هند شد ولى قبل از اينكه به گوآ برسد درگذشت . پرتقال از اين زمان به بعد به مدت يك قرن نه‌تنها در خليج فارس داراى پايگاهى دريائى بود و با آن به رفت‌وآمد خليج فارس نظارت داشت ، بلكه از پايگاه بازرگانى درخورى هم برخوردار بود . پرتقاليان چندسال پس از اشغال هرمز ، در جزاير بحرين پياده شدند و حكام جابرى آنجا را به انقياد كشيدند ؛ آنها طبق قرارداد سال 1515 م . به جاى اينكه غنايم و دارايى آنها را به ايران تحويل دهند ، به مدت هشتاد سال از آن خود كردند . قلعه‌اى كه آنها در ساحل شمالى جزيره اصلى و در چند ميلى غرب منامه ساختند هنوز به صورت مخروبه موجود است . پرتقاليها در سال 1522 م . گمركات هرمز را تحت‌نظر خود گرفتند ولى رفتار مأموران آنها باعث شورشى عظيم شد و دامنه آن از هرمز گذشته و حواشى سواحل عربى را فراگرفت . آنها در ضمن با شاه دست‌نشانده هرمز قراردادى مجدد بستند و سلطه خود را بر اين جزيره تشديد كردند . بالتازار پسوآ در سپتامبر 1523 م . در رأس هيأتى مهم از پرتقاليان وارد دربار ايران شد . آنتونيو تنريرو ( Antonio Tenreiro ) كه جزو اين هيأت بود و گزارش درباره آن نوشت ، پسوآرا « فردى باهوش و ذكاوت » توصيف كرد . خود تنريرو هم بسيار هوشمند و تيزبين بوده و اختلافات سنيان و شيعيان را به دقت گزارش كرده و قزلباشان تركمان را به درستى نشان داده است « 4 » . شاه اسماعيل از اين هيأت به گرمى استقبال كرد ولى چندى بعد در ماه مه 1524 م . درگذشت . در زمان شاه اسماعيل اقداماتى صورت گرفت تا با امپراتور شارل پنجم و شاه لودويك دوم از هنگرى ( مجارستان ) اتحادى عليه تركان صورت گيرد . به همين سبب لودويك در سال 1516 يكى از پدران مارونى را به‌نام پتروس دومونته ليبانو نزد شاه اسماعيل فرستاد . شارل هم كه

--> ( 1 ) - درباره شرايط قرارداد نگاه كنيد به : آ . ت . ويلسن ، خليج فارس ( آكسفورد ، 1928 م . ) ص 121 . ( 2 ) - باربوسا ، جلد 1 ، صص 115 - 90 . ( 3 ) - بايائو ، Itimerarios ، صص 33 ، 34 . ( 4 ) - همان ، صص 1 - 20 . گزارش او نسبت به ساير گزارشهاى همزمان ونيزيان مفصل‌تر و واقعىتر است ( مخصوصا از گزارش ج . م . آنجيوللو ) . نگاه كنيد به A Narrative of Italian Travels ، ص 110 .